Anna is 37 jaar en heeft gehoord van de vervuilde mist die in de jaren vijftig boven Londen hing waardoor 2.000 mensen in een week tijd overleden. Uit haar jeugd herinnert ze zich beelden van dode vissen en afstervende bomen, toen 'zure regen' in de jaren zeventig onder de aandacht van het publiek kwam.

Door haar moederschap en een recente astma-aanval is luchtvervuiling terug in haar gedachten gekomen. Feitelijk is de uitstoot van vele luchtverontreinigende stoffen in Europa behoorlijk gedaald sinds Anna's kinderjaren. Het Europese luchtbeleid is één van de grote succesverhalen van de inspanningen van de EU op milieugebied. Het EU-beleid heeft de uitstoot van zwavel, het hoofdbestanddeel van 'zure regen' drastisch verminderd.

Daarentegen is stikstof, een andere 'zure regen'-component, niet zo gedegen aangepakt. Een belangrijk deel van de stadsbevolking van Europa woont in steden waar de EU-limieten voor luchtkwaliteit regelmatig worden overschreden. Ieder jaar overlijden in Europa meer mensen vroegtijdig als gevolg van luchtvervuiling dan door verkeersongelukken!

Het Europese doel van het bereiken van luchtkwaliteitsniveaus die niet schadelijk zijn voor de volksgezondheid of het milieu is nog steeds niet gehaald. 15 EU lidstaten zullen één of meer van de juridisch bindende doelstellingen voor 2010 inzake de vermindering van de uitstoot van schadelijke luchtverontreinigende stoffen niet halen.

Anna is 37 jaar en woont in centrum Brussel. Samen met haar zoontje Johan plant ze een uitstapje om de stad te ontvluchten. Anna lijdt aan astma en haar dokter heeft haar gewaarschuwd voor de gevaren van luchtvervuiling, vooral op warme zomerdagen.

Fijne deeltjes en ozon

Fijne zwevende deeltjes en ozon op grondniveau worden algemeen erkend als de twee verontreinigers met het grootste effect op onze gezondheid. Blootstelling op de lange termijn, maar ook op piekmomenten, kan allerlei effecten hebben, van lichte irritatie van de luchtwegen tot vroegtijdige dood.
Fijne zwevende deeltjes uit bronnen zoals uitlaatpijpen van auto's tot fornuizen zijn schadelijk voor de longen. Blootstelling kan schadelijk zijn voor mensen van alle leeftijden, maar vooral mensen met hartproblemen en aandoeningen aan de luchtwegen lopen een bijzonder risico.

Sinds 1997 is tot 50 % van de stadsbevolking in Europa mogelijk blootgesteld aan te hoge concentraties van fijne deeltjes en 61 % is mogelijk blootgesteld aan ozongehalten die de EU-doelstelling overschrijden. Naar schatting is als gevolg van fijne zwevende deeltjes in de lucht de statistische levensverwachting in de EU met meer dan acht maanden omlaag gegaan.

Een dagje naar buiten

Anna is van plan om met Johan een dagje buiten de stad te trekken. Verbeteringen in controlemetingen en de beschikbaarheid van informatie over luchtvervuiling vormen een ander succesverhaal. Plaatselijke gegevens over ozongehaltes worden nu geplaatst op het 'Ozonweb' van het EMA (Environmental Management Authority) dat een overzicht biedt van de situatie in heel Europa. Anna rolt haar muis over een kaart van België en zoomt in op een meetstation in het centrum van Brussel. De meting toont hoge ozongehalten in Brussel. Het voorspelt niveaus die de EU-doelwaarden zullen overschrijden voor later op de dag en de volgende dag.

Anna en Johan verlaten het flatgebouw en zetten koers naar het metrostation. Eenmaal op straat is het niet moeilijk om de gevolgen van de verkeersproblemen in de stad te zien – en te ruiken. Uitlaatgassen van auto's in het centrum van Brussel en alle grote steden irriteren de luchtwegen, ogen en longen.

Al gauw zijn ze bij een park aangekomen, dat net buiten Brussel ligt. Een bord vertelt hen dat ze een Natura 2000 gebied gaan bezoeken, dat onderdeel uitmaakt van een ecologisch netwerk dat zich uitstrekt over heel Europa en opgezet is om de natuurlijke habitats en de diversiteit van planten en dieren te behouden.

Stikstof

Maar wat ruiken ze? Een tractor sproeit vloeibare mest over een veld vlakbij. Wat vervelend, denkt Anna, maar het hoort ook bij het echte plattelandsleven, dat er weliswaar heel wat romantischer uitziet in Johans’ plaatjesboeken.
De doordringende geur wordt veroorzaakt door wel 40 verschillende chemische stoffen die uit de mest vrijkomen. Ammoniak, een vluchtig bestanddeel van stikstof, is één van die stoffen. In zeer hoge concentraties is kan het de luchtwegen beschadigen. De niveaus zijn hier gelukkig niet gevaarlijk voor de menselijke gezondheid. Anna kan dus opgelucht ademhalen, ook al ruikt het niet zo fris.

'Zure regen' wordt gevormd wanneer hoge gehalten aan zwavel- en stikstofoxiden in de lucht aanwezig zijn. Eén van de grote succesverhalen van het luchtvervuilingsbeleid de afgelopen decennia is de massale vermindering van de uitstoot van zwaveldioxide. De 32 landen die lid zijn van het EMA hebben hun zwaveluitstoot tussen 1990 en 2006 met 70 % procent verminderd.

Terwijl de zwaveluitstoot daalt, is stikstof nu het voornaamste verzurende bestanddeel in onze lucht. Landbouw en vervoer zijn de hoofdbronnen van stikstofvervuiling. De landbouwsector is alleen al verantwoordelijk voor meer dan 90 % van de uitstoot van ammoniak.

Plotseling verliest Johan zijn evenwicht en valt in een bed brandnetels. Anna ziet overal brandnetels om zich heen. Dat is geen toeval: deze stekelige plant is een indicator voor hoge stikstofconcentraties in de bodem. 'Eutrofiëring' is de meest waarschijnlijke oorzaak. Dit verschijnsel doet zich voor wanneer er te veel chemische voedingsstoffen (zoals stikstof) in een ecosysteem aanwezig zijn. Er treedt overmatige plantengroei op, gevolgd door afsterving. Dat leidt weer tot verdere effecten, waaronder de uitputting van de zuurstofvoorraad. Vissen en andere dieren en planten stikken uiteindelijk, als de beschikbare zuurstof is opgebruikt.

De overvloed van brandnetels op deze plek wijst erop dat ondanks het feit dat het Natura 2000 gebied een beschermde habitat is, de plek niet immuun is voor stikstofdeeltjes die door de lucht worden vervoerd.

De inspanningen ter bestrijding van klimaatverandering verbeteren de luchtkwaliteit

In januari 2008 stelde de Europese Commissie een Klimaat- en Energiepakket voor met als doel:

• Broeikasgasemissies met 20 % terug te brengen in 2020.
• Het aandeel van hernieuwbare energie met 20 % te verhogen in 2020.
• De energie-efficiëntie met 20 % te verbeteren in 2020.

De inspanningen om aan deze doelstellingen te voldoen zullen ook de luchtverontreiniging in Europa doen verminderen. Een verbeterde energie efficiëntie en een toenemend gebruik van hernieuwbare energie zullen bijvoorbeeld leiden tot minder verbranding van fossiele brandstoffen — een belangrijke bron van luchtvervuiling. Dit zijn positieve neveneffecten van het klimaatbeleid.

Vooruitblik op de Europese maatregelen
Omdat luchtvervuiling geen rekening houdt met nationale grenzen, moet het probleem internationaal worden aangepakt. Het VN-verdrag betreffende grensoverschrijdende luchtverontreiniging over lange afstand van 1979 vormt de basis voor de internationale strijd tegen luchtvervuiling.

Parallel daaraan heeft de EU beleid ontwikkeld om de totale uitstoot van ieder Lidstaat te beperken door middel van juridisch bindende limieten. De 'Richtlijn Nationale emissieplafonds' (National Ceilings Emissions Directive — NECD) stelt limieten vast voor de uitstoot van zwaveldioxide, stikstofoxiden, niet-methane vluchtige organische stoffen en ammoniak. De lidstaten moeten voor 2010 aan deze plafonds voldoen. Het EMA is van mening dat de emissies nog verder moeten worden teruggebracht om het milieu en onze gezondheid naar behoren te beschermen.

De Europese Commissie is van plan om in 2009 een voorstel te lanceren voor een nieuwe versie van de NEC-richtlijn, met onder meer strengere plafonds voor het jaar 2020. Waarschijnlijk zullen voor het eerst nationale limieten worden voorgesteld voor fijne zwevende deeltjes.

In april 2008 werd een nieuwe richtlijn voor 'Schone lucht voor Europa' (Cleaner Air For Europe — CAFE) aangenomen. Voor het eerst stelt deze richtlijn verplichte limietwaarden vast voor concentraties fijne zwevende deeltjes, waar in 2015 aan voldaan moet zijn. De Europese Commissie vraagt bovendien rekenschap aan landen die eerdere doelstellingen niet gehaald hebben. Waar onvoldoende maatregelen zijn gepresenteerd om hun prestatie te verbeteren, heeft de Commissie een niet-nakomingsprocedure gestart.

Er is een positieve evolutie. Wellicht kunnen de Europese beleidsmaatregelen de luchtkwaliteit verbeteren. Dat is nodig. De gevolgen van de slechte luchtkwaliteit in de Europese steden voor de volksgezondheid zijn immers groot.

5 maart 2009