Adam Smith

Volgens, de vader van de moderne economie, Adam Smith, waren recht op privé eigendom, vrijheid van ondernemen, vrijheid van economische keuze, eigenbelang, een competitieve en een beperkte overheid voorwaarden voor een goed economisch systeem (1). In de 21e eeuw worden deze grondvesten eigenlijk niet in vraag gesteld. De door Smith onvoorziene krachten daarentegen des te meer: multinationals die machtiger zijn dan overheden, een geld-creërende kapitaalmarkt die geen risico’s schuwt, zeer sterke internationalisering, de energieproblematiek (2) en de klimaatcrisis -vaak omschreven als de grootste marktfaling aller tijden (3). En daarnaast zijn er nog grote problemen dit niet direct aan de markt zijn toe te schrijven zoals ongelijkheid, armoede, honger, oorlog en terrorisme.

Het kapitalistisch vooruitgangsdenken is op drie dogma’s gestoeld:

1)    Economische groei is steeds goed en is de beste maatstaf voor menselijk welzijn

2)    De marktprijs bevat alle kosten dankzij efficiënte markten en algemeen beschikbare informatie

3)    Geld is niet louter een ruilmiddel maar een doel op zich. Alles is uitdrukbaar in geld.

De huidige crisissen kunnen, in grote lijnen, begrepen worden als het onbedoelde maar evenzeer onvermijdbare resultaat van deze dogma’s.

Groei

Onder invloed van de klimaatproblemen zien we dat economische groei nefaste effecten kan hebben. Milieu-econoom Roefie Hueting heeft aangetoond dat het grootste deel van de economische groei is gegenereerd door die sectoren met de sterkst negatieve milieu-impact, zowel bij de productie als de consumptie. Ma.w.: onze economische groei degradeert het milieu (4). Ook de manier waarop groei (en welvaart) steevast gemeten wordt, met name via het Bruto Binnenlands Product, roept voor welvaartseconomen meer en meer vragen op. Of vindt u het normaal dat het bouwen van extra gevangenissen als groei wordt genoteerd en dat mensen die thuis blijven om hun kinderen op te voeden zogenaamd geen waarde creëren (5)?

Mogen we dan niet groeien? Voor vele linkse denkers is groei bijna intrinsiek slecht. Echter, Francis Crick heeft wetenschappelijk aangetoond dat groei een noodzakelijke voorwaarde is om een open systeem als de aarde in leven te houden (6). We zeggen onze kinderen ook niet dat groeien slecht is en dat ze beter klein kunnen blijven. We moeten dus anders gaan groeien en welvaart en welzijn op een andere manier gaan benaderen dan via het BBP. Amerikaanse studies hebben aangetoond dat mensen sinds de jaren 50 niet gelukkiger zijn geworden, terwijl ze wel veel meer consumeren… (7)

Prijs

Dan is er de “illusie van de correcte marktprijs”. Als de marktprijs inderdaad een correcte inschatting van alle kosten bevat, zouden negatieve effecten op bv. menselijke gezondheid en biodiversiteit gecompenseerd worden in een hogere prijs. Echter het economische begrip externaliteiten duidt er juist op dat bepaalde kosten die het economisch productieproces veroorzaakt niet in de prijs vervat zitten. Deze worden afgeschoven op andere mensen of op het milieu, zonder dat iemand ervoor betaalt. Er gaat dus waarde verloren. We halen bijvoorbeeld grondstoffen uit de grond, eigenen die ons toe en bepalen er een marktconforme prijs voor, maar vergeten de intrinsieke waarde van de grondstof en de opportuniteitskost (wat wij nu gebruiken kan niemand anders later gebruiken) in de prijs te steken.

Geld

Als alles in geld uitdrukbaar is, zouden we een getal moeten kunnen plakken op schone lucht en biodiversiteit. Een gekende benadering is dat de natuur ons jaarlijks diensten aanbiedt ter waarde van iets meer dan het wereld binnenlands product. Toch blijft een dergelijke kwantificering vreemd. Al Gore zei het reeds in zijn Inconvenient Truth. De afweging tussen of economie of ecologie is vals. Want zonder ecologie is er geen economie. Transitiedenken vraagt dat we bepaalde zaken (zoals de natuur) niet uitdrukken in geld. Dit vereist een kentering in het menselijk bewustzijn die ons besef van verbondenheid met en respect voor de aarde scherp stelt.

Daarnaast is het menselijk streven naar geld als doel op zich verantwoordelijk voor de financiële crisis. R.I.P. Lehman Brothers en ons quasi heilig vertrouwen in banken. Aristoteles argumenteerde al dat geld een middel van betaling moest zijn en geen doel op zich (8). Tel daarbij dat interest zorgt dat “the rich get rich and the poor get poor, that’s how it goes, everybody knows” zoals Leonard Cohen zong, en u beseft dat geld als doel de ongelijkheid in stand houdt en zelfs vergroot.

Voorgestelde transities

Het Platform Duurzame en Solidaire Economie schreef, samen met vele andere organisaties en netwerken, een manifest neer: Een Fair & Green Deal. Daarin staat een manier om aan bovenstaande problemen het hoofd te bieden (9):

[Er] is een economie nodig die niet langer gericht is op ongebreidelde materiële groei, maar op het voorzien in mogelijkheden voor een menswaardig bestaan, rekening houdend met voldoende ruimte voor de natuur. Waarbij de beschikbare technologie ingezet wordt voor mondiale duurzaamheid en rechtvaardigheid en menselijke arbeid weer een zinvolle plek krijgt in het dagelijks bestaan. Deze nieuwe, ‘ontspannen’ economie zal zorgen voor grotere culturele rijkdom: grote economische spelers met hun verschralende aanbod van producten, zullen ruimte moeten inleveren ten gunste van meer kwaliteit en diversiteit.

Hiertoe moeten op elk macromaatschappelijk vlak, zowel economisch, politiek, technologisch en socio-cultureel aanpassingen gebeuren. Enkele van de instrumenten die dergelijke aanpassingen kunnen sturen worden in hetzelfde manifest voorgesteld (9):

1)    Belasting op aan de natuur onttrokken waarde ipv op arbeid, BTW-verlaging voor duurzame goederen en beëindiging van belastingsparadijzen, Global Tax Authority, belasting op mondiaal betalingsverkeer (Tobintax) en rechtvaardigere inkomensverdeling (groei en geld).

2)    Quota’s en stringente verbodsbepalingen die in lijn zijn met ecologische noden en arbeidsrechten helpen beschermen (geld).

3)    Duurzame ontwikkeling faciliteren (groei)

4)    De vervuiler betaalt, zowel voor milieu als ILO-richtlijnen (prijs)

5)    Labels, keurmerken en mobilisatie van consumentenmacht (informatie, dus prijs)Wereldwijd zien steeds meer mensen het begin van deze transities. Op de “sustainable new deal voor België” conferentie van 16 november 2009, georganiseerd door de FRDO, sprak Jos Delbeke, DG Milieu van de Europese Commissie, uitgebreid over hoe de EU duurzaamheid wil aanpakken. Praktijkmensen zoals Serge de Gheldere en Geert Noels gaven hun visie op hoe groene business de Belgische economie zou kunnen doen herleven en de Engelse professor Amanda Smith (geen familie van) legde de “transition towns” uit als maatschappelijk voorbeeld van duurzaamheid(10).

Het duurzame discours is levendiger dan ooit, de transitie is dus zeker al doorgedrongen in onze taal.   Donderdag 21 januari wordt op de conferentie van Tilburg “een fair & green deal” over dit transitiedenken gesproken. Een aanrader als u meer wil weten

door Simon Schillebeeckx

Sources

(1) Adam Smith : An inquiry into the nature and causes of the wealth of nations. oor een interessant perspectief zie bijvoorbeeld. http://www.worldscibooks.com/etextbook/5237/5237_chap1.pdf. (2) Een interessante visie voor een oplossing van de energieproblematiek leest u bijvoorbeeld in Rifkin’s bijdrage “de weg naar de derde industriële revolutie”  http://www.ewi-vlaanderen.be/sites/default/files/documenten/Boek%20Bouwen%20aan%20een%20duurzame%20economie.pdf.(3) http://www.europesworld.org/NewEnglish/Home_old/Article/tabid/191/ArticleType/articleview/ArticleID/21494/Default.aspx (4) Roefie Hueting, Enkele opmerkingen over de transitie naar duurzaamheid. http://www.economischegroei.net/index.php?topic=til2010-documenten (5) Zie bijvoorbeeld het rapport van de Stiglitz-commissie “Beyond Growth", http://www.efta.int/content/statistics/StatData/stiglitzreport-140909 (6) Crick is een van de ontdekkers van DNA en onderzocht in zijn boek “the nature of vitalism” wat het betekende om levend te zijn, als wezen en als systeem.(7) Zie vooral het werk van Easterlin (1973, 1995, 2001), Oswald (2000) en Frey abnd Stutzer (2002). Ookhttp://psychcentral.com/news/2009/01/27/happiness-in-america/3706.html http://noimpactman.typepad.com/blog/2007/12/happiness-versu.html http://web.mit.edu/krugman/www/happy.html.(8) http://www.mo.be/index.php?id=63&tx_uwnews_pi2[art_id]=22789&cHash=a5d6d52d83(9) Algemene basistekst “een fair & green deal”down te loaden op  http://www.economischegroei.net/index.php?topic=til2010-documenten.(10) Voir http://www.frdo.be/FR/fora_SND_2009.html